SUVACHANAM सुवचनम्

Dear Dharmik Readers

• Have a Blessed day. Suvachanam intends to remind you of some good fodder for your thoughts. This journal would seek to ignite some thoughts. Provoke some churning. Cause a smile. Churn a debate internally. Share a good mood. This would be a good medium for us to spread positivity.

  काव्यशास्त्र विनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।

Erudition and Scholastic engagement should be resort for intelligentsia, to spend the spare time. Let us engage further. The content would also be available at fb.com/suvachanam, where we can engage in a friendly banter too. Namo Mahadbhyah.

==00==

Subhaashitam - Good Word

• नागुणी गुणिनं वेत्ति गुणी गुणिषु मत्सरी। गुणी च गुणरागी च विरल: सरलो जन:॥

• nāguṇī guṇinaṃ vetti guṇī guṇiṣu matsarī| guṇī ca guṇarāgī ca virala: saralo jana:॥

• If you are not aware of a virtue, you could not spot a virtue. Of course, we have a crowd of virtuous people who could not overcome rivalry or jealousy to acknowledge virtues and excellence. If it very very rare to find a virtuous and excellent person, who also patronizes and appreciates a virtue and excellence.

Vedic Wisdom ... 1

• विषयः - वेदस्य नित्यत्वम् - अपौरुषेयत्वम्

•  लेखकः - अवधानुल चिन्मयदत्त घनपाठी (वेदविज्ञान विष्टरम्, मैसूरु)

• 1. वेदानां प्रामाण्यं स्वतः सिध्यति वा? परतः सिध्यति वेति विचिकित्सा।
• वेदप्रतिपाद्यवस्तुनः ब्रह्मणः धर्मस्य वा, प्रामाण्यविचारे बुद्धिमवगमयितुं द्रढयितुञ्च, अन्यस्य पुरुषस्य वस्त्वन्तरस्य वा सद्भावासम्भवात्, स्वतः प्रमाणं वेदः इति ब्रूमः। यतो हि सजातीयविजातीय-स्वगतपरगतभेद-रहितं ब्रह्मैव आसीत्, कल्पप्राक्काले। तदवस्थायां सृष्टेरभावात् न किञ्चिदासीत् व्यक्तरूपतया नामरूपाभ्यामाविर्भूतमिति कारणात्, परतः प्रमाणं न भवति ब्रह्मप्रतिपादको वेदः। एतच्च बादरायणसूत्रेषु जन्माद्यस्य यतः। शास्त्रयोनित्वात् (ब्र.सू.1.2, 1.3) इत्याभ्यां सूत्राभ्यां स्पष्टं भवति च।
• अतः अपौरुषेयत्वात् , नित्यत्वाच्च वेदाः प्रमाणम् इति च वच्मः।

पौरुषेयत्व प्रसङ्गः

अपौरुषेयाः वेदा इत्युक्तम्। किन्तु, तत्प्रत्याख्यानकल्पानि पौरुषेयत्वप्रसङ्गवन्ति बहूनि वाक्यानि वेदराशावेव वर्तन्ते।

• प्रथमतः पौरुषेयं नाम- पुरुषैः प्रतिपादितं, प्रोक्तं, प्रबोधितमिति खलु। पौरुषेयत्वे सति, अनित्यत्वप्रसङ्गोपि दुर्वारः। वस्तुतस्तु जन्मवतां विनाशवताम् पुरुषाणां, अनित्यानां प्रसङ्गाः वेदे यथा श्रूयन्ते – तथा विलोकामहे। ।
• वसिष्ठो हतपुत्रोकामयत। इत्यत्र अनित्यानां पुरुषाणां प्रसङ्गः।
• कठ शाखा, शौनक शाखा- इत्यादि वेदशाखानामसु कर्तृत्वप्रसङ्गो व्यज्यते ग्रन्थकर्तॄणामृषीणां नामधेयश्रवणात्।
• अन्यच्च, वालखिल्यं शंसति, भारद्वाजं शंसति, वासिष्ठं शंसति इति विधिपरकाणि ब्राह्मणवाक्यानि च तत्तन्मन्त्रकर्तॄन् बोधयन्ति।
• नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यः – इति साक्षाच्च तैत्तिरीयश्रुतिरपि वर्तते। एवम् ऋषीणां वेदकर्तृत्वप्रसङ्गेन पौरुषेयत्वप्रतीतिस्स्पष्टीभवति।

अनित्यत्व प्रसङ्गः

अयं वेदराशिः अनादिरपि भवितुं नार्हति, अकर्तृकस्य वस्तुनः अदर्शन्नाल्लोके – इति अनित्यत्ववादिनामाक्षेपश्च अवतिष्ठते। एवञ्च, अनित्यत्वप्रपञ्चः श्रुतिमूलक एव, नास्माकं कपोलकल्पितः। यथा वर्तन्ते वाक्यानि,

• तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचस्सामानि जज्ञिरे। (ऋ.सं. 8.4.18) इति वाक्येन कस्माच्चित् पुरुषात् वेदः अजायत इति गृह्यते।
• स भूरिति व्याहरत्। स भूमिमसृजत। अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ यजूषि। स भुव इति व्याहरत्। सोन्तरिक्षमसृजत। चातुर्मास्यानि सामानि। स सुवरिति व्याहरत्। स दिवमसृजत। अग्निष्टोममुक्थ्यमतिरात्रमृचः।  (तै.ब्रा.2.2.23)
• एवञ्चेत् श्रौतानि वाक्यानि भवेयुः, कथमपौरुषेयत्वं नित्यत्वञ्च सेत्स्यति। अत एव पौरुषेयः, अनित्यश्च भवति। अतः विनाशवतां पुरुषाणां प्रतिपादकवाक्यवान् वेदः, कालिदास वाक्यवत्।
• एवञ्च पौरुषेयत्वे सति वेदवाक्यानाम्, पुरुषबुद्धिहेतुकाः रागद्वेषादिदष्टाः दोषा आपतेयुः। अतः तत्प्रामाण्यं च प्रत्याख्यायते।

सिद्धान्तपक्षः – वेदस्य अपौरुषेयत्वम्

यदुक्तं पुरुषात् ब्रह्मणो वा वेदः अजायत, तत एव पौरुषेय इति। ततः पुरुषकर्तृक दोषाः भवेयुः इति च। तदसत्।

• पौरुषेयत्वे सति दोषोद्भावनमेवं स्यात्- स्वस्य बुद्धिं प्रयुज्य उच्चार्यमाणः शब्दः, वक्तुः दोषान् प्रायेण वहेत्।
• किञ्च, अन्यपुरुष वैलक्षण्येन ब्रह्म निर्दोषम्। ब्रह्मणःनिर्दोषत्वात्, उत्पत्तिप्रयत्नाभावाच्च, वेदस्य पौरुषेयत्वदोषो न संभवति।
• अत्र पुनः, ब्रह्मणः निश्वासात् उत्पन्नो वेदराशिः, पुरुषप्रयत्नमन्तरैव स्वयं व्यक्तः। एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्- यद् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो अथर्वाङ्गिरसः। । (शतपथब्राह्मणम्)
• अतः अपौरुषेयत्वं वेदस्य निरुपप्लवमेव भवति।

 सिद्धान्तपक्षः – वेदस्य नित्यत्वम्

• युगान्तेन्तर्हितान्वेदान् सेतिहासान्महर्षयः। तपसा लेभिरे पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा। । इत्याह व्यासः। (शा.मी. 1.3.29)
• ब्रह्मणः सकाशात् उत्पन्नं वेदराशिं स्वतपसा, ऋषयः ददृशुः। स्वकीयेन तपसा, नित्यत्वेन वर्तमानं वेदराशिं एकैको महर्षिर्ददृशे।
• तथा मन्त्रदर्शनेन शिष्योपदेशेन च ऋषीणां मन्त्रकर्तृत्वं, मन्त्रपतित्वमिति वर्णितम्। मन्त्रकृत् शब्दः द्रष्टृत्वं, बोधकत्वमेव द्योतयति, न तु कालिदासवाक्यवत् पुरुषकर्तृकत्वम्। अतः, कालिदासादिवत् स्वबुद्धिप्रयुक्त्या विरचितमिति मन्त्रेषु नाभिप्रेयते। एवं अनित्यत्वदोषसंवलितः वेदस्य पौरुषेयत्वदोषप्रसङ्गः निरस्तः।
• यदुक्तं शाखानामानि आर्षाणीति- तत्र शाखा प्रचारकाणामाचार्यणां नाम्ना वर्तमाना वेदशाखाप्रसिद्धिः, तत्प्रवर्तकत्वमेव व्यनक्ति, न तु कर्तृत्वम्। अतः नित्यो वेदः, अपौरुषेयः, स्वतः प्रमाणं भवति।

अतः सुस्थं वेदनामपौरुषेयत्वं नित्यत्वञ्च। तन्मुखेन स्वतः प्रामाण्यञ्च निर्दुष्टम्।

==00==

Shaastra Vaakyam .. 1

• Nyaya/ Tarka Shaastra

• Dr Kuppa Narasimha Sharma

गदाधरीयसत्प्रतिपक्षे प्रथमं पूर्वपक्षलक्षणम्।

• मणिकारैः सत्प्रतिपक्षस्य समानबलबोधितसाध्यविपर्ययलिङ्गत्वमिति प्रथमं पूर्वपक्षलक्षणम् उक्तम्। तद्यथामति विचार्यते। बलं च बलं च बले। समाने च ते बले समानबले। साध्यं च विपर्ययश्च साध्यविपर्ययौ। समानबलाभ्यां बोधितौ साध्यविपर्ययौ यस्य सः समानबलबोधितसाध्यविपर्ययः इति व्युत्पत्या सत्प्रतिपक्षतादशायां नाम विरुद्धोभयपरामर्शसंवलनदशायां परामर्शविषयीभूतयोः हेतुप्रतिहेत्वोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वं भवति। बलं च व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतावत्वमित्यभ्युपेत्य समन्वयः वर्ण्यते। बोधितः इत्यस्य अनुमितः इत्यर्थः। एवं च ऊक्तलक्षणस्य अयं निष्कृष्टार्थः। प्रकृतसाध्यानुमापकबलशालित्वे सति प्रकृतसाध्याभावानुमापकबलशालिहेत्वन्तरकत्वम् इति। ह्रदो वह्निमान् धूमात् इत्यत्र इत्थं लक्षणसमन्वयः। प्रकृतसाध्यानुमितिः ह्रदः वह्निमान् इति। तादृशानुमितिजनकं बलं ह्रदः वह्निव्याप्यधूमवान् इति परामर्शः। तदृशबलशालित्वे सति, प्रकृतसाध्याभावानुमितिः ह्रदः वह्न्यभाववान् इति। तादृशानुमितिजनकं बलं ह्रदः वह्न्यभावव्याप्यजलवान् इति परामर्शः। एतादृशबलशालिहेत्वन्तरं जलम्। तत्कत्वे सति लिङ्गत्वं धूमरूपप्रकृतहेतौ वर्तते इति।

• अत्र लक्षणे हेत्वन्तरकत्वमित्यत्र अन्तरपदानुपादाने पर्वतः वह्निमान् धूमादित्यत्र पर्वतः वह्निव्याप्यधूमवान् एवं पर्वतः वह्न्यभावव्याप्यधूमवान् इत्याकारकैकहेतुकपरामर्शद्वयमादाय तत्र धूमरूपहेतोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वमापद्येत। हेत्वन्तरपदोपादाने तु यत्साध्याभावमनुमापकं हेत्वन्तरम् इति कथनेन प्रकृतसाध्यानुमापकबलशालिहेतुसामान्यभिन्नप्रकृतसाध्याभावानुमापकबलशालि प्रतिहेतुकालीनत्वमिति लभ्यते। तेन एकहेतुकपरामर्शद्वयसंवलने साध्याभावसाधकहेतौ साध्यसाधकहेतुभिन्नत्वं न लभ्यते इति नातिप्रसङ्गः।

• तावतापि यत्र प्रमेयं हेतुः तत्र प्रकृतहेतुतावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नभेदः अप्रसिद्धः इति साध्याभावसाधकहेत्वन्तरे साध्यसाधकहेतुभेदः न लभ्यते इति उक्तलक्षणसमन्वयासंभवात् दशाविशेषदशायां प्रमेयरूपहेतोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वं न स्यात्। अतः येन रूपेण हेतुतावच्छेदकता तेन रूपेण तदनवच्छिन्नप्रकारताश्रयत्वं हेत्वन्तरे विवक्षणीयम्। नाम प्रकृतहेतुतावच्छेदकानवच्छिन्नहेत्वन्तरनिष्ठप्रकारताकपरामर्शकत्वं लक्षणे विवक्षितम्। तथा हि शब्दः नित्यः प्रमेयत्वात् शब्दः अनित्यः कार्यत्वात् इत्यत्र शब्दः अनित्यत्वव्याप्यकार्यत्ववान् इति परामर्शे कार्यत्वनिष्ठप्रकारतायां प्रमेयत्वत्वेन रूपेण प्रकृत हेतुतावच्छेदकप्रमेयत्वानवच्छिन्नत्वमस्तीति न पूर्वोक्तदिशा अप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषः।

• एवं साध्याभावानुमापकत्वं नाम साध्याभावानुमितिजनकज्ञानविषयत्वम्। तत्र साध्याभावानुमितिः नाम प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न विधेयताकानुमितिः इत्येव विवक्षणीयम्। यदि केवलं साध्याभावविषयकानुमितिः विवक्ष्यते तर्हि वह्न्यभावव्याप्यवत्तापरामर्शकालीनवह्निव्याप्यधूमविषयपरामर्शस्य वह्न्यभावसाध्याकानुमितौ प्रतिबन्धकत्वत् तत्र धूमस्य सत्प्रतिपक्षितत्त्वमिष्टम्। तन्नस्यात्। पर्वतः वह्निमान् धूमात् इत्यत्र साध्याभावविषयकानुमितिः इत्यनेन पर्वतः वह्न्यभावाभाववान् इत्यनुमितिः स्वीकृता। तादृशानुमितिजनकता पर्वतः वह्न्यभावाभावव्याप्यवान् इति परामर्शे अस्ति। एतादृशपरामर्शजन्यवह्न्यभावविषयकानुमितिं प्रति नाम पर्वतः वह्न्यभावाभाववान् इत्यनुमितिं प्रति वह्निव्याप्यधूमविषयकपरामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वं नास्ति। यदि साध्याभावानुमितिपदेन प्रकृतसाध्यातावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिः एव विवक्ष्यते तदा पर्वतो वह्निमान् इत्यत्र निश्चयेन विरोध्यनुमितिः पर्वतः वह्न्यभाववान् इत्येव। न तु पूर्वोक्ता। अतः तत्र धूमस्य सत्प्रतिपक्षितत्त्वमुपपद्यते।

• लक्षणे अनुमापकत्वम् अनुमितिजनकत्वम्। तच्च अनुमितिफलोपहितत्त्वरूपम् उत अनुमिति स्वरूपयोग्यत्वरूपम्। यदि प्रथमः पक्षः नाम अव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वसंबन्धेन अनुमितिरूपफलविशिष्टत्वरूपम् अनुमितिजनकत्वं तर्हि परस्परप्रतिबन्धेनोभयोरबोधकत्वात् इति मणिकारैः दूषितम्। नाम धर्मिणि तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य इव तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वमस्ति। तथा च ह्रदो वह्निमान् धूमात् ह्रदः वह्न्यभाववान् जलात् इत्यत्र ह्रदः वह्निव्याप्यधूमवान् इति परामर्शस्य एवं ह्रदः वह्न्यभावव्याप्यजलवान् इति परामर्शस्य च स्वस्वकार्यविरोध्यनुमितिं प्रति पूर्वोक्तनिश्चयमुद्रया प्रतिबन्धकत्वात् पूर्वोक्तविरुद्धपरामर्शद्वय संवलनदशायां तयोरुभयोः परामर्शयोः अनुमितिजनकत्वमेव नास्तीति पूर्वोक्तलक्षणं न सङ्गमयितुं शक्यते इत्यसम्भवः। अबोधकत्वादित्यस्य हेतुप्रतिहेत्वोः साध्यतदभावानुमितिफलोपधायकतानाश्रय ज्ञानकत्वात् इत्यर्थः।

• द्वितीयपक्षे तु नाम जनकत्वं स्वरूपयोग्यत्वरूपं तदा सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां विरुद्धयोः तयोः परामर्शयोः अनुमितिजनकतावच्छेदकधर्मवत्वरूपस्वरूपयोग्यत्वरूपजनकत्वन्तु वर्तते। यद्यपि उभयोः परामर्शयोः संवलनदशायां परं प्रत्येकं परामर्शस्य स्वस्वविरोध्यनुमितौ प्रतिबन्धकवशात् नकाप्यनुमिति र्भवति। तथापि एकैकपरामर्शदशायां तु तेन तेन परामर्शेण स्वस्वानुमितिर्भवत्येव।

• अतः पूर्वोक्तरीत्या तयोः परामर्शयोः अनुमापकत्वाभावप्रयुक्तासंभवः नास्ति। अतः बलं चेत्यादिना मणिकाराः लक्षणे बलपदार्थं वितर्क्य कथमपि बलपदार्थः निर्वक्तुमशक्यः इति लक्षणं दूषयन्ति।

• बलञ्च न सपक्षसत्त्वादि। व्यतिरेकिण्यभावात् इति मणिः। आदिना पक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वयोः परिग्रहः। सपक्षसत्त्वं निश्चितसाध्यवद्वृत्तित्वरूपम्। विपक्षासत्त्वं निश्चितसाध्याभाववदवृत्तित्वरूपम्। पक्षवृत्तित्वं तु प्रसिद्धमेव। हेतौ पक्षवृत्तित्वं, सपक्षसत्त्वं, विपक्षासत्त्वञ्च बलम्। केवलव्यतिरेकिस्थले पृथिवी इतरभिन्ना गन्धात् इत्यत्र सपक्षस्याप्रसिद्ध्या हेतोः सपक्षसत्त्वं वक्तुं न शक्यते। अतः विरुद्धपरामर्शसंवलनदशायां तत्र गन्धरूपहेतोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वं न स्यात्।

• गादाधर्यां सर्वत्रैव सत्प्रतिपक्षे एकहेतौ पक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वयोरेकतराभावोपि द्रष्टव्यः इत्यस्ति। अयं भावः। पर्वतः वह्न्यभाववान् जलात् इत्यत्र जलरूपहेतौ पक्षसत्त्वं नास्ति। पर्वतः वह्निमान् धूमात् इत्यत्र जलरूपप्रतिहेतौ विपक्षासत्त्वं नास्ति। एवं रीत्या सर्वत्र सत्प्रतिपक्षस्थले एकस्मिन् हेतौ पक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वयोरेकतरस्याभावः उपलभ्यते।

• अत्र किञ्चिद्विचार्यते। यत्र पर्वतह्रदान्यतरस्य पक्षत्वं वह्नेः साध्यत्वं धूमस्य हेतुत्वं जलस्य प्रतिहेतुत्वं प्रतिहेतोः जलस्य च साध्यत्वं वह्न्यभावे, तत्र हेतुप्रतिहेत्वोः न पक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वयोः अभावः। तत्र जलरूपप्रतिहेतोः साध्यस्य वह्न्यभावस्य विपक्षः यः पर्वतः तदवृत्तिविपक्षासत्त्वस्य, पर्वतह्रदान्यतरवृत्तित्वरूपपक्षवृत्तित्वस्य च जलरूपप्रतिहेतौ, एवं वह्निविपक्षह्रदा त्वरूपस्य वृत्तित्वस्य पर्वतह्रदान्यतरवृत्तित्वरूपपक्षवृत्तित्वस्य च प्रकृतहेतौ धूमे वर्तते। प्रकृते धूमरूपहेतौ सपक्षसत्त्वञ्चास्ति। अतः एतादृशस्थले पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षासत्त्वेषु अन्यतमवत्वरूपं बलं संवलितविरुद्धपरामर्शयोः अस्तीति समन्वयः भवति। तर्हि असम्भवकथनम् असङ्गतम् इतिचेत् प्रकृते पर्वतह्रदान्यतरत्वावच्छेदेन वह्नेः वह्न्यभावस्य वा साध्यत्वमङ्गीकर्तव्यम्। यदि सामानाधिकरण्येन साध्यत्वं तादृशसाध्यवत्तानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वाभावात् तत्र हेतुप्रतिहेत्वोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वव्यवहाराभावः इष्ट एव। अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यकस्थले अवच्छेदकावच्छेदेन परामर्शस्यैव हेतुतया तत्र पर्वतह्रदान्यतरत्वव्यापकप्रकृतहेतुभूतधूमप्रतियोगिकसंयोगस्य अथवा पर्वतह्रदान्यतरत्वव्यापकप्रतिहेतुरूपजलप्रतियोगिकसंयोगस्य वा प्रकृतपक्षनिरूपितवृत्तितावच्छेदकसंबन्धतया तादृशसंबन्धावच्छिन्नपक्षवृत्तित्वाभावः तत्र जले धूमे च वर्तते। एवं च सत्प्रतिपक्षे सर्वत्र पक्षवृत्तित्वसपक्षसत्त्व विपक्षासत्त्वेषु अन्यतमाभावः नियमेन भवति। अतः एतादृशबलवत्परामर्शस्य अलभ्यमानत्वादसम्भव कथनं सङ्गच्छते।

• यदि बलपदार्थः समानव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वम् तर्हि यस्य पुरुषस्य पर्वतः वह्निव्याप्यधूमवान् इति परामर्शः तस्यैव पुरुषस्य तदैव यदि पर्वतः वह्न्यभावव्याप्यजलवान् इति परामर्शः भवति तदा तयोः परामर्शयोः पूर्वोक्तसमानबलत्वमुपपादयितुं शक्यम्। परन्तु यदि पर्वते धूमः वर्तते तस्मिन्नेव धूमे वह्निनिरूपितव्याप्तिर्वर्तते तर्हि वह्न्यभावव्याप्तिविशिष्टस्य जलस्य पर्वतवृत्तित्वं कथमपि प्रतिपादयितुं न शक्यते। एवं यदि वह्न्यभावव्याप्तिविशिष्टजलवान् पर्वतः तत्र वह्निव्याप्तिविशिष्टधूमवत्वं न सम्भवति। एवं च धर्मिणि साध्येन साकं साध्याभाववत्तायाः विरोधात् एवं व्यस्तमपि धर्मिणि साध्याभाववत्तया सह साध्याभावभावत्तायाः(साध्यवत्तायाः) विरोधात् एवं धर्मिणि साध्यव्याप्यवत्तायाः सह साध्याभावव्याप्यवत्तायाः विरोधात् एकदा एकस्मिन् पक्षे साध्यव्यप्यस्य साध्याभावव्याप्यस्य च निश्चयः न भवितुमर्हति। अतः पूर्वोक्तसमानव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वरूपं बलं सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां तयोः परामर्शयोः प्रतिपादयितुं न शक्यते।

• समानव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वम् इत्यत्र व्याप्तिपक्षधर्मतयोः समानत्वं च तत्कालीनतत्पुरुषीयसाध्यानुमिति -जनकस्वनिष्ठसाध्यनिरूपित-व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानसमानाधिकरणसमानकालीनज्ञानविषयत्वरूपम्। अत्र स्वनिष्ठत्वं व्याप्तिपक्षधर्मतयोः विशेषणम्। स्वपदं लक्ष्यीभूतहेतुपरम्। तथा च तत्कालीनतत्पुरुषीयसाध्यानुमितिजनकस्वनिष्ठसाध्यनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानसामानाधिकरणतत्कालीनतत्पुरुषीयसाध्याभावानुमितिजनकस्वनिष्ठसाध्याभावनिरूपितव्याप्तिपक्षधर्मतावत्वं समानबलत्वम्। प्रकृते बलपदार्थघटकीभूतं व्याप्तिपक्षधर्मतयोः विशेषणीभूतं समानत्वं सम्पातायातम्। न तु विवक्षितमिति।

• वास्तविकव्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टत्वं विरुद्धयोः हेतुप्रतिहेत्वोः यद्यपि न सम्भवति। तथापि भ्रमप्रमान्यतररूपेण व्याप्तिपक्षधर्मतावत्तया तयोः हेतुप्रतिहेत्वोः ज्ञानं तु भवितुमर्हति। एवं च प्रकृते वास्तविकव्याप्ति(विशिष्ट)पक्षधर्मतावत्वं न बलम्। अपि तु व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्त्वं बलम्। तस्य व्याप्तिसहितपक्षधर्मतया ज्ञायमानत्वमित्यर्थः। तथा च प्रकृते व्याप्तिसहितपक्षधर्मताविषयकज्ञानयोः संवलितयोः तयोः अन्यतरस्य भ्रमत्वेपि तत्र व्याप्तिसहितपक्षधर्मताविषयतज्ञानविषयकत्वं हेतुप्रतिहेत्वोः सम्भवतीति पूर्वोक्तसमानबलबोधितसाध्यविपर्ययलिङ्गत्वमिति लक्षणं सङ्गमयितुं शक्यते।

• व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञानत्त्वमिति मणिपङ्क्तिः। गादाधर्यां व्याप्तिवैशिष्ट्यस्य स्वस्मिन् (हेतौप्रतिहेतौ वा) विशेषणत्वम् इति विवक्षया व्याप्तिसहितपक्षधर्मतयाज्ञायमानत्वमिति व्याख्यातम्। तेन व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्ट्यानवगाहिज्ञानविषयपक्षकत्वमित्यर्थः लभ्यते। तेन अग्रिममूलं सङ्गच्छते।

• तथा च साध्यानुमापकतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टस्ववैशिष्ट्यविषयिताकतत्कालीनतत्पुरुषज्ञानविषयिताश्रय पक्षकत्वे सति, साध्याभावानुमापकतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टस्ववैशिष्ट्यविषयिताकतत्कालीन तत्पुरुषीयज्ञानविषयपक्षकालीनहेत्वन्तरकत्वमिति लक्षणं पर्यवस्यति।

• शब्दः अनित्यः कार्यत्वात् शब्दः नित्यः श्रावणत्वात् इत्यत्र सत्प्रतिपक्षितयोः हेतुप्रतिहेत्वोः लक्षणसमन्वयः कर्तुं न शक्यते। तत्र साध्याभावरूपनित्यत्वनिरूपितव्याप्तिविशिष्टश्रावणत्व वैशिष्ट्याप्रसिद्ध्या तस्य आरोपोऽपि न सम्भवति। नाम क्वचित्प्रसिद्धस्यैव अन्यत्र आरोपः सम्भवति। यथा आपणस्थरजतादौ प्रसिद्धस्य रजतत्त्वस्य शुक्तौ आरोपः सम्भवति। न तु अप्रसिद्धस्य आरोपः सम्भवति। एवं च नित्यत्वनिरूपितव्याप्तिः श्रावणत्वरूपहेतौ अप्रसिद्धत्वात् नित्यत्वव्याप्तिविशिष्टश्रावणत्वस्य धर्मिणि शब्दे आरोपः न कर्तुं शक्यते। अतः व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्त्वं बलमिति वक्तुं न शक्यते।

• गदाधरभट्टाचार्यैः पूर्वं मणिकारोक्तस्य व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्त्वमिति खण्डनग्रन्थस्य उपपादनाय व्याप्तिसहितपक्षधर्मतया ज्ञायमानत्वमिति परिष्कृतम्। तस्य च व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानविषयपक्षकत्वमित्यर्थः प्रतिपादितः। अधुना यदि तन्मूलं एवं व्याख्यातं न स्यात् तर्हि अस्य लक्षणस्य खण्डनायोपन्यस्तस्य नित्यत्वादिव्याप्यश्रावणत्वादि वैशिष्ट्याऽप्रसिद्ध्या इत्यादि ग्रन्थस्य असङ्गत्वापत्तिः। यथाश्रुतपरत्वेतु व्याप्तिपक्षधर्मतयोरप्रसिद्ध्या असङ्गतिस्स्यादिति भावः। एवञ्च श्रावणत्वरूपहेतौ नित्यत्वव्याप्तेः अप्रसिद्ध्या तादृशनित्यत्वव्याप्तिविशिष्टश्रावणत्वरूपहेतु- विशिष्टप्रकृतधर्मीभूतशब्दः अप्रसिद्धः इति।

• एवं शब्दः नित्यः गगनत्वात् इत्यत्र गगनत्वे यद्यपि नित्यत्वव्याप्तिः अस्ति। परन्तु नित्यत्वव्याप्तिविशिष्टे तस्मिन् गगनत्वे प्रकृतपक्षशब्दनिरूपितवृत्तित्वरूपं पक्षधर्मत्वं नास्ति। एवं च यत्र च अपक्षधर्मः प्रतिहेतुः तत्र साध्यव्याप्ये पक्षधर्मत्वारोपः एव बलम्। तथा च शब्दत्वे प्रसिद्धा या पक्षवृत्तिता सा गगनत्वे आरोप्यते।

• तत्रैव समाधानान्तरम् साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाप्रसिद्ध्या तादृशविशिष्टज्ञानासम्भवे अपि साध्याभावव्याप्यादौ पक्षधर्मत्वारोपस्य पक्षधर्मे च साध्याभावव्याप्यत्वारोपस्य सम्भवात् तेन च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानसम्भवात् मणिकारोक्तस्य "एकत्र तदुभयाभावात् विशिष्टस्याप्रसिध्या तद्वैशिष्ट्यस्य आरोपासम्भवात्" इति ग्रन्थस्य असङ्गतिः स्यात्। अतः मूलं सङ्गमयन्ति दीधितिकारगादाधरकाराः।

•  शब्दपक्षकनित्यत्वसाध्यकश्रावणत्वहेतुकस्थले नित्यत्वाभाव(अनित्यत्व)रूप साध्याभावव्याप्ति-विशिष्टपक्षधर्मतायाः प्रसिद्धतया पूर्वोक्तरीत्या बलपदार्थः वर्णनीयः। तथापि यत्र अव्याप्यः प्रतिहेतुः पक्षधर्मतावान् तत्र अन्यत्र प्रसिद्धायाः व्याप्तेः आरोपः कर्तुं शक्यते। नाम पूर्वोक्तस्थले शब्दः अनित्यः कार्यत्वात् शब्दः नित्यः श्रावणत्वात् इत्यत्र प्राक् प्रकृतसाध्याभावरूपनित्यत्वव्याप्तिः श्रावणत्वादौ न प्रसिद्धा। अतः तादृश नित्यत्वव्याप्तिविशिष्टश्रावणत्वस्य धर्मिणि शब्दे आरोपः न सम्भवतीत्युक्तम्। प्रकृते गगनादौ प्रसिद्धनित्यत्वरूपप्रकृतसाध्याभावनिरूपिताव्याप्तिः सा प्रकृतप्रतिहेतौ श्रावणत्वे अरोप्यते। एवं च पक्षधर्मतावति यस्मिन् हेतौ व्याप्तिः न प्रसिद्धा तत्र अन्यत्र प्रसिद्धविवक्षितपदार्थनिरूपितव्याप्तेः आरोपः बलम्।

• गादाधर्यां विरुद्धसाध्यतदभावव्याप्ययोः एकत्राऽसत्त्वनियमेन इति पङ्क्तेः पक्षधर्मतायाः स्वनिष्ठत्वे व्याप्तेः, व्याप्तेः स्वनिष्ठत्वे पक्षधर्मतायाः अभावः नियमेन सत्त्वादित्यर्थः। अत्र स्वपदेन लक्ष्यीभूतहेतुः विवक्षितः।

• शब्दः अनित्यः कार्यत्वात्, शब्दः नित्यः श्रावणत्वात् इत्याकारकसत्प्रतिपक्षस्थले प्रकृतसाध्याभावरूपनित्यत्वव्याप्यस्य पक्षीभूतशब्दवृत्तित्व-रूपपक्षवृत्तित्वम् अप्रसिद्धम्। अतः तत्र शब्दे नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्ववैशिष्ट्यावगाही परामर्शः पूर्ववर्णितपदार्थाप्रसिद्ध्या न सम्भवति। अतः विरुद्धपरामर्शाऽसंवलनात् तत्र श्रावणत्वरूपहेतोः सत्प्रतिपक्षितत्त्वव्यवहारः न स्यात्। शब्दः अनित्यः कार्यत्वात्, शब्दः नित्यः गगनत्वात् इत्यत्र तु यद्यपि पूर्वोक्तरीत्या गगनत्वे नित्यत्वव्याप्तिः प्रसिद्धा तथापि तस्मिन् नित्यत्वव्याप्यगगनत्वे शब्दरूपप्रकृतपक्षनिरूपितवृत्तित्वरूपपक्षवृत्तित्वम् अप्रसिद्धम्। तथा च नित्यत्व व्याप्तिविशिष्टगगनत्वे शब्दवृत्तित्वाऽप्रसिद्ध्या तत्र प्रकृतपक्षे शब्दे प्रकृत साध्याभावरूपनित्यत्वव्याप्तिविशिष्टगगनत्ववैशिष्ट्यावगाहिनः शब्दः नित्यत्वव्याप्यगगनत्ववान् इति विरोधिपरामर्शस्य असंवलनात् तदा तत्र गगनत्वरूपप्रतिहेतौ सत्प्रतिपक्षितत्त्वव्यवहारः न स्यात्। तथा च प्रथमं स्थलं व्याप्तिविशिष्टहेत्वप्रसिद्धिप्रदर्शनम्। द्वितीयं तु व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतायाः प्रसिद्धिप्रदर्शकम्। एवं च एवंरीत्या बलपदार्थः न निर्वचनीयः।

• अयं विशेषः अवधेयः। पूर्वं मूलकारेण “नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्वादिवैशिष्ट्याऽप्रसिद्ध्या” इति ग्रन्थेन पक्षे व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानमभिप्रेत्य दूषितम्। इदानीम् तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदुभयवैशिष्ट्यमभिप्रेत्य दूषितम् इति। अतः न पौनरुक्त्यम्।

• गादाधर्यां व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वोभयज्ञानविषयतायाः बलत्वमुक्तम्। तस्याः पङ्क्तेः व्याप्तिविषयतानिरूपिता या पक्षविषयतानिरूपिता या हेतुविषयता तादृशविषयता- निरूपकज्ञानविषयत्वमित्यर्थः। किञ्च एकविशिष्टे अपरवैशिष्ट्यमिति न्यायेन लिङ्गविशेष्यक साध्य/साध्याभावव्याप्ति, पक्षधर्मत्वोभयावगाहिपरामर्शः अनुमितिजनकतया प्राचीनमते अङ्गीक्रियते। एतादृशपरामर्शौ एव सत्प्रतिपक्षे। एवं च व्याप्तिविशिष्टो यो हेतुः तद्विषयक व्याप्तिग्रहः एवं पक्षधर्मताविशिष्टो यो हेतुः तद्विषयक ग्रहः इति एवं प्रकारेण व्याप्तिपक्षधर्मतयोः अन्यतरस्य आरोपं विधाय बलपदार्थः निर्वचनीयः। तदपि न समीचीनम्। एकस्मिन् धर्मिणि उभयोः तादृशव्याप्तिपक्षधर्मतयोः अभावात्।

• एवं रीत्या व्याप्ये अपक्षधर्मे पक्षधर्मतायाः, अव्याप्ये पक्षधर्मे च व्याप्यत्वस्य आरोपः प्रत्येकमव्यापकः। अतः बलवर्णनं न समीचीनम्। अतः असङ्गततया साध्यव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतायाः एव अखण्डस्य एव आरोपः वाच्यः।

• तत्रैव दूषणान्तरम्। यदि कथञ्चित् व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टस्य प्रसिद्धिं सम्पाद्य व्याप्तिपक्षधर्मतयाः ज्ञातत्त्वमिति बलं परिष्कृत्य समानबलबोधितसाध्यविपर्ययकत्वमिति लक्षणम् अङ्गीकृत्य अनित्यश्शब्दः कार्यत्वात् शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् इत्यत्र श्रावणत्वरूपप्रतिहेतौ सत्प्रतिपक्षितत्त्वं सम्पाद्य तत्र श्रावणत्वरूपहेतौ सत्प्रतिपक्षितत्वानुपपत्तिरूपदूषणवारणेऽपि यत्र विरुद्धो हेतुः तत्र दोषः दुर्वार एव स्यात्। दीधितौ “विरुद्धादौ साधने स्व व्यापक सामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेः अप्रसिद्धिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम्” इति वाक्ये विरुद्धादौ इत्यत्र आदिपदेन असाधारणपरिग्रहः। साध्याभावसाधकोहेतुर्विरुद्धः। तत्र अयं गौः अश्वत्वात् इति स्थलम् । अत्र अश्वत्वव्यापकगोत्वसामानाधिकरण्यव्याप्तेः अप्रसिद्धिः।

• अयमाशयः। सिद्धान्तव्याप्तिघटितपरामर्शरूपेण व्याप्तिविषयतानिरूपितहेतुविषयताशालित्वं बलत्वम् इति परिष्कृतेऽपि अनित्यश्शब्दः कार्यत्वात् नित्यश्शब्दः श्रावणत्वादित्यत्र गगनत्वादौ प्रसिद्धा या नित्यत्वव्याप्तिः तादृशनित्यत्वनिरूपिता या व्याप्तिविषयता, तादृशव्याप्तिविषयतानिरूपिता या भ्रमात्मकपक्षवृत्तित्व विषयतानिरूपितहेतुविषयता, एतादृश विषयताशाली परामर्शः पूर्वोक्तस्थले सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां भवति। बाधकाभावात्। अतः कथितरीत्या श्रावणत्वरूपहेतौ सत्प्रतिपक्षलक्षणसमन्वयः भवति।

•  अत्र दीधितिकारैः विरुद्धं स्थलं प्रदर्शितम्। अयं गौः अश्वत्वादिति। अत्र अश्वत्वव्यापकसाध्यसानाधिकरण्यरूपव्याप्तिः अप्रसिद्ध्या विरुद्धे अश्वत्वरूपहेतौ गोत्वनिरूपित सिद्धान्तव्याप्तिः न वक्तुं शक्यते। अतः तस्याः व्याप्तेः आरोपः एव न सम्भवति।

• यद्यपि पूर्वोक्तस्थले सिद्धान्तव्याप्तिः न वर्णयितुं शक्यते। सास्नादिमत्वे प्रसिद्धा या गोत्वाभाववदवृत्तित्वरूपपूर्वपक्षव्याप्तिः विरुद्धे अश्वत्वे आरोपयितुं शक्यते। तेन च अस्मिन् विरुद्धस्थलेऽपि समन्वयः कर्तुं शक्यते। तथा दीधितिकारैः स्वतः स्वव्यापकेत्यादिसिद्धान्तव्याप्तेः एव परिग्रहणात् पूर्वपक्षव्याप्तिमादाय समन्वयः न कर्तुं शक्यते। तथा च गोत्वनिरूपितसिद्धान्तव्याप्तिः अश्वत्वादौ नास्ति इति अप्रसिद्ध्या एतादृशव्याप्तिघटितसमानबलत्वं विरुद्धस्थले न सम्भवति। किञ्च केवलान्वयिसाध्यके अवृत्तिविरुद्धहेतौ साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तेः अप्रसिद्धावपि सर्वत्र विरुद्धे तादृशपूर्वपक्षव्याप्तेः अप्रसिद्धिः न सम्भवति।

• ननु व्याप्तिपक्षधर्मतोभयविषयकज्ञानविषयत्वं बलत्वमिति चेत् तदा सामान्यं नित्यं जातित्वात्, सामान्यम् अनित्यं समवायेन संयोगेन वा घटत्वात् इत्यत्र प्रकृतहेतोः जातित्वस्य सत्प्रतिपक्षितत्त्वमिष्टम्। तन्नस्यात्। तत्र सामान्यरूपपक्ष निरूपितसंयोगसमवायसम्बन्ध अवच्छिन्नवृत्तित्वाऽप्रसिद्धिः। अतः तत्र सत्प्रतिपक्षसंवलनदशायां तयोः परामर्शयोः समानबलत्वं न सम्भवति। अतः जातित्वस्य सत्प्रतिपक्षितत्त्वं न स्यात्। एतादृशाशंका कुतः नोक्ता इति न्यूनतावारणाय गादाधर्यां व्याप्तिप्रकारेण इत्यादि ग्रन्थः आरब्धः।

• व्याप्तिप्रकारेण पक्षे स्वप्रकारकज्ञानम् इत्यस्य अयमर्थः। अत्र स्वपदेन हेतुः ग्राह्यः। तथा च हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता-निरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवृत्तित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित-प्रतियोगित्वावच्छिन्न-विषयतानिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित- साध्यतावच्छेदकविषयतानिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्न-विषयतानिरूपितवृत्तित्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित-हेतुतावच्छेदकावच्छिनहेतुनिष्ठप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न-पक्षनिष्ठविशेष्यता-शालिज्ञानत्वेन रूपेण व्याप्तिवैशिष्ट्यनिवेशे विरुद्धस्थलेऽपि पूर्वोक्त निरूप्यनिरूपक भावावन्नविषयताशालिसिद्धान्तव्याप्तिः वर्णयितुं शक्यते।

• तथा च सामान्यम् अनित्यं संयोगेन समवायेन वा घटत्वादित्यत्र या व्याप्तिघटक अनित्यत्वाभावाधिकरणसामान्यनिरूपितवृत्तितायाः (पूर्वपक्षव्याप्तेः) अप्रसिद्धतया तत्रापि पूर्वपक्षव्याप्तावपि पूर्वोक्तनिरूप्यनिरूपकविषयतामादाय नाम साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न-विषयतानिरूपिताभावत्वाच्छिन्न-विषयतानिरूपिताधिकरणत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहेतुतावच्छेदक-सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वत्वावच्छिन्न-विषयतानिरूपिताभावत्वच्छिन्नविषयता-शालित्वेन तादृशव्याप्तिज्ञान-प्रसिद्धिः सम्पादनीया। तेन च उक्तदोषोद्धारोऽपि सम्भवति। तथापि अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानयोः अनुगमस्तु न वर्तते। एकोपादाने अपरव्याप्तेः ग्रहणासम्भवः। अतः तत्र अप्रसिद्धिः दुष्परिहारा एव। सिद्धान्तव्याप्तिघटितपरामर्शरूपेण अस्य लक्षणस्य सत्प्रतिपक्षमात्रे असम्भवः।

• उपसंहारः-

• एतावता समानबलबोधितसाध्यविपर्ययलिङ्गत्वं तत्त्वम् इति लक्षणे बोधितत्त्वं नाम अनुमितिजनकत्वं तज्जनकत्वं परामर्शे विद्यमानं प्रतिबन्धकपरामर्शान्तरसमवधानात् फलोपधायकत्वरूपं न भवितुमर्हति। स्वरूपसम्बन्धरूपविशेषपरत्वे तु जनकपरामर्शयोः विद्यमानं बलत्वं किमित्याशङ्क्य पक्षत्रयं प्रतिपाद्य कथमपि बलपदार्थः न वर्णयितुं शक्यते इत्यतः एतादृशलक्षणं निराकृतम्।

  ---

  Upa Veda (Ayurveda) .. 1

•  Ashtanga Hrudaya Introduction 

• अष्टाङ्ग हृदयम् (आयुर्वेद ग्रन्थ परिचय)

• अष्टाङ्गहृदयम्, आयुर्वेद का प्रसिद्ध ग्रन्थ है। इसके रचयिता महर्षि वाग्भट हैं। इस ग्रन्थ में औषधि (मेडिसिन) और शल्यचिकित्सा दोनो का समावेश है। यह एक संग्रह ग्रन्थ है, जिसमें चरक, सुश्रुत, अष्टांगसंग्रह तथा अन्य अनेक प्राचीन आयुर्वेदीय ग्रन्थों से उद्धरण लिये गये हैं। वाग्भट ने अपने विवेक से अनेक प्रसंगोचित विषयों का प्रस्तुत ग्रन्थ में समावेश किया है। चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता और अष्टाङ्गहृदयम् को सम्मिलित रूप से बृहत्-त्रयी कहते हैं। अपनी विशेषताओं के कारण यह ग्रन्थ अत्यन्त लोकप्रिय हुआ।

  अष्टांगहृदय में आयुर्वेद के सम्पूर्ण विषय- कायचिकित्सा, शल्यचिकित्सा, शालाक्य आदि आठों अंगों का वर्णन है। उन्हों ने अपने ग्रन्थ के विषय में स्वयं ही कहा है कि, यह ग्रन्थ शरीर रूपी आयुर्वेद के हृदय समान है। जैसे- शरीर में हृदय की प्रधानता है, उसी प्रकार आयुर्वेद वाङ्मय में अष्टांगहृदय, हृदय के समान है।

• प्रारम्भिक 4 श्लोक (मंगलम् - ग्रन्थविषय प्रतिज्ञा)

  रागादिरोगान् सततानुषक्तान् अशेषकायप्रसृतानशेषान्।

  औत्सुक्यमोहाऽरतिदान् जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोऽस्तु तस्मै॥ 1॥

  (अन्वयः- सततानुषक्तान् अशेषकायप्रसृतान् औत्सुक्यमोहारतिदान् अशेषान् रागादिरोगान् यः जघान, तस्मै अपूर्ववैद्याय नमः अस्तु। )

  ---

  आयुः कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्।

  आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः॥ 2॥

  (अन्वयः - धर्मार्थसुखसाधनम् आयुः कामयमानेन आयुर्वेदोपदेशेषु परमादरः विधेयः। )

  ---

  ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्।

  सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन्॥ 3॥

  तेऽग्निवेशादिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे।

  (अन्वयः- ब्रह्मा आयुषः वेदं स्मृत्वा प्रजापतिम् अजिग्रहत्। सः अश्विनौ, तौ सहस्राक्षं, सः अत्रिपुत्रादिकान् मुनीन्, ते अग्निवेशादिकान्, ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे। )

  ---

  तेभ्योऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः॥ 4॥

  क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं नातिसंक्षेपविस्तरम्।

  (अन्वयः- अतिविप्रकीर्णेभ्यः तेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः न अतिसंक्षेपविस्तरम् अष्टाङ्गहृदयं क्रियते। )

  भावार्थ- इधर-उधर (प्रकीर्ण) विक्षिप्त उन प्राचीन तन्त्रों में से उत्तम से उत्तम (सार) भाग को लेकर यह संग्रह किया गया है। इस संग्रह ग्रंथ का नाम अष्टांगहृदय है। इसमें वर्णित विषय न अत्यन्त संक्षेप से और न अत्यन्त विस्तार से कहे गये हैं। )

  ---

  संरचना

  अष्टांगहृदय में 6 खण्ड, 120 अध्याय एवं कुल 7120 श्लोक हैं। अष्टांगहृदय के छः खण्डों के नाम निम्नलिखित हैं-

  १) सूत्रस्थान (३० अध्याय)

  २) शारीरस्थान (६ अध्याय)

  ३) निदानस्थान (१६ अध्याय)

  ४) चिकित्सास्थान (२२ अध्याय)

  ५